Odpowiedzialność karna za niedopuszczalne przetwarzanie danych – kiedy grozi?

Wektorowe logo
Wektorowe logo 2
Odpowiedzialność karna za niedopuszczalne przetwarzanie danych - kiedy grozi?

Art 107 ustawy o ochronie danych osobowych przewiduje sankcję karną za przetwarzanie danych, gdy sprawca nie jest do tego uprawniony albo choć ich przetwarzanie jest dopuszczalne, to przetwarzać je w sposób niedopuszczalny. W praktyce oznacza to, że już samo nieuprawnione ujawnienie danych może stanowić przestępstwo z art. 107 ustawy o ochronie danych, jeżeli naruszyć można zasady, które wyznacza RODO i ustawa z dnia 10 maja 2018 r.

Nieuprawnione udostępnienie danych w komunikatorze (MMS) – stan faktyczny sprawy

Wysłanie wiadomości MMS ze zdjęciem listy obecności zawierającej dane osobowe stanowi nieuprawnione przetwarzanie danych w rozumieniu art. 107 ust. 1 u.o.d.o. W analizowanym modelu sprawy osoba sfotografowała dokument zawierający imię, nazwisko, adres zamieszkania, numer telefonu albo inne informacje pozwalające zidentyfikować osobę fizyczną, a następnie przesłała je dalej bez podstawy prawnej. Taki czyn może popełnić pracownik, współpracownik albo inny podmiot, który miał dostęp do dokumentu, ale nie został uprawnić do dalszego ujawnienia jego treści.

Znaczenie ma nie tylko samo wejście w posiadanie danych. Istotne jest to, że sprawca zaczął je dalej przetwarzać: utrwalił, skopiował, przesłał i udostępnił. Ochrona danych osobowych obejmuje bowiem każdy etap obiegu informacji, zarówno w systemie informatycznym, jak i poza nim. Jeżeli administrator lub podmiot przetwarzający nie uprawnić danej osoby do takiego działania, powstaje ryzyko odpowiedzialności.

W praktyce zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia czynu często składa osoba, której dane ujawniono. Art 107 ust. 1 uodo staje się wtedy podstawą oceny, czy doszło do bezprawnego ujawnienia danych przez osobę, która zaczęła je przetwarzać poza zakresem powierzonych obowiązków.

Ocena prawna sądu i kwalifikacja czynu z art. 107 ust. 1 u.o.d.o.

Sąd bada przede wszystkim, czy sprawca był uprawniony, by przetwarzać określone dane, oraz czy sposób działania mieścił się w granicach prawa. Art. 107 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych penalizuje tego typu bezprawne działanie, kwalifikując czyn jako występek. Chodzi o sytuację, gdy ktoś dane posiadał legalnie, ale nie wolno mu było ich dalej ujawniać, kopiować albo przekazywać osobom trzecim.

Sąd Rejonowy w podobnych sprawach przyjmuje, że dla bytu przestępstwa nie jest konieczne osiągnięcie szkody majątkowej. Wystarczy samo naruszenie reguł legalności przetwarzania i prywatności. Ochrona danych osobowych ma chronić dobra osobiste, prywatność i bezpieczeństwo informacji, a nie tylko interes ekonomiczny pokrzywdzonego. Dlatego już jednorazowe przesłanie zdjęcia dokumentu może wyczerpywać znamiona czynu zabronionego.

Kiedy udostępnienie danych stanowi przestępstwo: interpretacja sądu

Nie każde przekazanie informacji będzie automatycznie karne. Przestępstwo powstaje wtedy, gdy sprawca nie jest uprawniony do przetwarzania albo gdy choć ich przetwarzanie w organizacji było co do zasady dopuszczalne, konkretne ujawnienie nastąpiło poza celem i zakresem, dla którego dane wolno było przetwarzać. Właśnie to wynika z art 107 uodo.

W rozumieniu art 4 pkt 2 RODO przetwarzanie danych osobowych obejmuje m.in. utrwalanie, organizowanie, przechowywanie, przeglądanie, ujawnianie przez przesłanie i udostępnianie. Jeżeli więc ktoś robi zdjęcie rejestru i wysyła je komunikatorem, zaczyna przetwarzać dane w nowym celu. Jeżeli do tego przetwarzania nie jest uprawniony, może popełnić przestępstwo.

Kluczowe pytania są trzy:

  • czy istniała podstawa prawna, by przetwarzać dane,
  • czy osoba działająca została uprawnić do tej operacji,
  • czy zakres ujawnienia był dopuszczalny i konieczny.

Jeśli na którekolwiek z tych pytań odpowiedź jest negatywna, przetwarzanie nie jest dopuszczalne.

Warunkowe umorzenie postępowania karnego z art. 107 u.o.d.o. – przesłanki sądu

Sąd warunkowo umorzył postępowanie karne z art. 107 ust. 1 u.o.d.o. na okres próby wynoszący 1 rok ze względu na niewielki stopień winy, społeczną szkodliwość czynu ocenioną jako nieznaczną oraz dotychczasową niekaralność oskarżonej. Taki sposób zakończenia sprawy jest możliwy, gdy okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, a właściwości i warunki osobiste sprawcy pozwalają przyjąć, że nie popełnić ponownie przestępstwa.

Zobacz więcej:  Gdzie kończy się wolność słowa, a zaczyna ochrona danych?

Warunkowe umorzenie nie oznacza, że czyn był legalny. Sąd nadal stwierdza, że doszło do naruszenia prawa, ale odstępuje od skazania. W sprawach o ochronę danych sąd bierze pod uwagę m.in. jednorazowy charakter incydentu, brak wcześniejszej karalności, motyw działania oraz to, czy sprawca szybko usunął skutki naruszenia.

Konsekwencje wyroku i ryzyko naruszenia ochrony danych osobowych (art. 4 pkt 12 RODO)

Z punktu widzenia RODO takie ujawnienie może stanowić naruszenie ochrony danych osobowych. Zgodnie z art. 4 pkt 12 rozporządzenie definiuje naruszenie jako przypadkowe lub niezgodne z prawem zniszczenie, utracenie, zmodyfikowanie, nieuprawnione ujawnienie lub nieuprawniony dostęp do danych. Ochrona danych osobowych jest więc zagrożona nie tylko przy wycieku z systemu, ale także przy prostym przesłaniu MMS.

Dla administratora danych skutki mogą być podwójne: karne po stronie sprawcy oraz administracyjny obowiązek analizy incydentu, ewentualnego zgłoszenia do urzędu ochrony danych osobowych i wdrożenia działań naprawczych. Ochrona danych wymaga udokumentowania zdarzenia i oceny ryzyka dla praw i wolności osób, których dane dotyczą.

Typ podstawowy a typ kwalifikowany: art. 107 ust. 1 vs ust. 2 u.o.d.o. (dane wrażliwe)

Art 107 ust. 1 dotyczy danych zwykłych. Art 107 ust. 2 obejmuje dane szczególnych kategorii, czyli tzw. dane wrażliwe. Chodzi o informacje ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne, przynależność do związek zawodowy, a także danych genetycznych, danych biometrycznych, danych dotyczących zdrowia, seksualności lub orientacji seksualnej.

Różnica jest istotna, bo typ kwalifikowany przewiduje surowszą sankcję. Gdy czyn dotyczy danych zwykłych, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Gdy czyn dotyczy danych szczególnych kategorii, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. To właśnie szczególny charakter danych uzasadnia wyższy poziom ochrony danych.

Wymiar kary i sankcje karne przewidziane w art. 107 u.o.d.o.

Ustawa o ochronie danych osobowych przewiduje sankcje, które mogą mieć postać grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności. W typie podstawowym sprawca podlegać może karze do 2 lat, a w typie kwalifikowanym do 3 lat. Mówiąc wprost: za nielegalne przetwarzanie danych można ponieść realne konsekwencje karne.

Na wymiar kar wpływają m.in. zakres ujawnienia, liczba osób pokrzywdzonych, rodzaj danych, motyw działania oraz to, czy sprawca działał jako administrator, pracownik czy inny podmiot. Sąd uwzględnia też, czy sprawca próbował naprawić skutki naruszenia ochrony danych osobowych.

Strona podmiotowa przestępstwa: wina umyślna a nieumyślne ujawnienie danych

Przestępstwo z art 107 uodo ma charakter umyślny. Oznacza to, że sprawca musi co najmniej godzić się na to, że zaczyna przetwarzać dane bez uprawnienia albo w sposób niedopuszczalny. Sam błąd techniczny, roztargnienie czy nieostrożność nie zawsze wystarczą do przypisania odpowiedzialności z tego przepisu, choć mogą naruszyć przepisy RODO i skutkować odpowiedzialnością pracowniczą lub cywilną.

To ważne rozróżnienie. Można naruszyć ochrona danych bez popełnienia przestępstwa, jeżeli brak jest winy umyślnej. Jednak gdy ktoś świadomie wysyła dane osobom nieuprawnionym, trudno bronić tezy, że nie wiedział, co robi.

Podmiot odpowiedzialności karnej: osoba fizyczna vs administrator danych

Odpowiedzialność karna z art 107 obciąża osobę fizyczną, która swoim zachowaniem realizuje znamiona czynu zabronionego. Nie odpowiada karnie sama spółka czy instytucja jako administrator, chociaż organizacja może ponosić konsekwencje administracyjne i cywilne. Podmiot odpowiedzialny karnie to więc konkretny człowiek: pracownik, członek zarządu, współpracownik albo inna osoba, która zaczęła przetwarzać dane bez podstawy.

Zobacz więcej:  Profilowanie zgodne z RODO - gdzie przebiega granica między personalizacją a naruszeniem prywatności?

Jednocześnie administrator danych odpowiada za organizację procesów, środki bezpieczeństwa i nadawanie upoważnień. Jeżeli administratora danych zawiodły procedury, prezes uodo może ocenić, czy doszło do naruszenia obowiązków wynikających z rozporządzenie i ustawy.

Kiedy można przetwarzać dane bez zgody osoby i legalność przetwarzania

Zgoda nie jest jedyną podstawą legalności. Dane można przetwarzać także wtedy, gdy jest to niezbędne do wykonania umowy, wypełnienia obowiązku prawnego, ochrony żywotnych interesów, wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym albo do celów wynikających z prawnie uzasadnionego interesu administratora. Tak stanowi art. 6 ust. 1 RODO.

Inaczej mówiąc, wolno przetwarzać dane bez zgody, jeżeli istnieje wyraźna podstawa z rozporządzenie i cel jest zgodny z prawem. Nie wolno jednak przetwarzać danych „na zapas”, z ciekawości albo dla prywatnych celów pracownika. Nawet jeśli podmiot był formalnie uprawnić do dostępu, dalsze użycie danych może naruszyć zasady minimalizacji, poufności i celu.

Konsekwencje prawne bezprawnego udostępnienia adresu zamieszkania i danych kontaktowych

Adres zamieszkania, numer telefonu czy adres e-mail to nadal dane osobowe. Ich bezprawne przekazanie może naruszyć prywatność, bezpieczeństwo i dobra osobiste osoby, której dane dotyczą. W zależności od okoliczności sprawca może popełnić czyn z art 107 uodo, a administrator może naruszyć obowiązki wynikające z RODO.

Jeżeli ujawnienie umożliwia kontakt niepożądany, nękanie albo identyfikację miejsca pobytu, ryzyko dla osoby fizycznej rośnie. Organy ścigania oraz organy nadzorcze oceniają wtedy nie tylko sam fakt przekazania danych, ale też skutki dla pokrzywdzonego.

Przedawnienie karalności przestępstwa z art. 107 u.o.d.o.

Art 107 ustawy o ochronie danych osobowych przedawnienie ocenia się według reguł Kodeksu karnego. Ponieważ w typie podstawowym i kwalifikowanym chodzi o występki zagrożone karą do odpowiednio 2 i 3 lat, termin przedawnienia karalności ustala się na zasadach ogólnych. W praktyce zawsze warto analizować moment popełnienia czynu, ewentualne wszczęcie postępowania oraz wpływ czynności procesowych na bieg terminu.

Odpowiedzialność karna z art. 107 u.o.d.o. a kary administracyjne Prezesa UODO

Postępowanie karne i postępowanie administracyjny to dwa odrębne reżimy. Jedno dotyczy osoby, która mogła popełnić przestępstwo, drugie ocenia zgodność działania organizacji z RODO. Prezes urzędu ochrony danych osobowych może nałożyć środki naprawcze lub administracyjne kary pieniężne, niezależnie od tego, czy sąd karny skaże konkretną osobę.

Prezes UODO bada m.in., czy administrator i podmiot przetwarzający wdrożyli odpowiednie zabezpieczenia, czy prawidłowo nadawali upoważnienia oraz czy doszło do zgłoszenia naruszenia do urzędu ochrony danych osobowych. Ochrona danych osobowych wymaga bowiem zarówno reakcji organizacyjnej, jak i prawnej.

Różnice między art. 107 u.o.d.o. a art. 108 u.o.d.o. (udaremnianie kontroli)

Art 108 ustawy o ochronie danych osobowych nie dotyczy samego bezprawnego przetwarzania danych. Ten przepis penalizuje udaremnianie lub utrudnianie kontroli prowadzonej przez prezesa urzędu ochrony danych osobowych. To inne przestępstwo, choć osadzone w tej samej ustawie.

W skrócie: art 107 odnosi się do tego, kto nielegalnie zaczyna przetwarzać dane, a art 108 do tego, kto blokuje działania organu nadzorczego. Oba przepisy chronią ochrona danych, ale na różnych etapach.

Nielegalne ujawnienie danych a przepisy Kodeksu karnego (art. 266 k.k.)

Niektóre stany faktyczne mogą wchodzić także w zakres art. 266 k.k., który dotyczy ujawnienia informacji uzyskanych w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą albo działalnością publiczną, gdy istnieje obowiązek zachowania tajemnicy. Ujawnienie danych osobowych Kodeks karny ocenia więc czasem równolegle do uodo.

Różnica polega na tym, że art 107 koncentruje się na bezprawnym przetwarzaniu danych osobowych, a art. 266 k.k. na naruszeniu obowiązku poufności. W konkretnej sprawie możliwy jest zbieg ocen, ale kwalifikacja zależy od okoliczności.

Zobacz więcej:  Klauzula RODO do CV - jak powinna wyglądać?

Środki techniczne i organizacyjne zapobiegające wyciekom danych (art. 32 RODO)

Zgodnie z art. 32 rozporządzenie administrator i podmiot przetwarzający mają wdrożyć odpowiednie środki techniczne i organizacyjne. Chodzi o to, by ograniczyć ryzyko, że pracownik lub inny podmiot zacznie przetwarzać dane poza zakresem upoważnienia.

W praktyce warto:

  • nadawać i cofać upoważnienia, gdy zmienia się zakres obowiązków,
  • ograniczać dostęp do danych zgodnie z zasadą need to know,
  • prowadzić szkolenia z poufności i zasad, jakie określone w art 5 RODO,
  • stosować rejestry incydentów, logowanie dostępu i kontrolę urządzeń mobilnych,
  • weryfikować, czy pracownik wie, kiedy może przetwarzać dane i komu wolno je ujawnić.
Obszar Co powinno się znaleźć
Upoważnienia zakres osób, które wolno uprawnić, cele i zakres dostępu
Procedura incydentu sposób zgłoszenia, analiza ryzyka, decyzja o notyfikacji do PUODO
Szkolenia zasady, kiedy wolno przetwarzać dane i kiedy ujawnienie jest niedopuszczalne
Kontrola dokumentów zakaz fotografowania, kopiowania i przesyłania dokumentów prywatnymi kanałami

Bezpieczne niszczenie i obieg dokumentacji papierowej w organizacji

Wiele incydentów nie wynika z ataku hakerskiego, lecz z papieru pozostawionego bez nadzoru. Ochrona danych osobowych obejmuje także dokumentację tradycyjną. Jeżeli ktoś może łatwo sfotografować listę obecności, kartę klienta czy wniosek zawierający dane, organizacja nie zapewnia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa.

Dlatego trzeba jasno określić, kto może przetwarzać dokumenty papierowe, gdzie są przechowywane, kto je odbiera i jak się je niszczy. Rozporządzenie nie narzuca jednej metody, ale wymaga, by środki były adekwatne do ryzyka.

Najczęstsze pytania o odpowiedzialność karną za przetwarzanie danych (FAQ)

Jakie jest przestępstwo z art. 107 ustawy o ochronie danych osobowych? To przestępstwo polega na tym, że ktoś przetwarzać dane, choć nie jest do tego uprawniony, albo robi to w sposób niedopuszczalny. Przepis obejmuje zarówno dane zwykłe, jak i szczególnych kategorii, przy czym za te drugie grozi surowsza kara.

O czym mówi artykuł 107 kodeksu karnego? Nie chodzi o kodeks karny, lecz o art 107 ustawy o ochronie danych osobowych. To częsta pomyłka. Przepis reguluje karne skutki bezprawnego przetwarzania danych osobowych.

Kiedy można przetwarzać dane bez zgody osoby? Można to robić wtedy, gdy istnieje inna podstawa z art. 6 ust. 1 RODO, np. umowa, obowiązek prawny lub prawnie uzasadniony interes administratora. Zgoda jest tylko jedną z podstaw, a nie warunkiem koniecznym w każdej sytuacji.

Jakie są konsekwencje prawne udostępniania adresu zamieszkania bez zgody? Może to skutkować odpowiedzialnością karną z art 107 uodo, odpowiedzialnością cywilną i działaniami prezesa uodo wobec administratora. Wszystko zależy od podstawy ujawnienia, celu, zakresu danych i skutków dla pokrzywdzonego.

O portalu Proste to RODO

Ta sekcja ma znaczenie porządkujące: zamiast bloków ofertowych warto w artykule przedstawić, jakie elementy analizy są potrzebne przy ocenie ryzyka. Obejmują one podstawę prawną, zakres osób uprawnionych, sposób obiegu dokumentów, reakcję na incydent i ocenę, czy doszło do naruszenia ochrony danych osobowych.

Eksperci i audytorzy ochrony danych PTR

W praktyce analiza takich spraw wymaga połączenia wiedzy z zakresu RODO, prawa karnego i organizacji bezpieczeństwa informacji. Znaczenie mają zarówno przepisy RODO, jak i ustawa o ochronie danych osobowych oraz praktyka organów.

Kontakt z Inspektorem Ochrony Danych i doradztwo prawne

Jeżeli w organizacji doszło do ujawnienia danych, warto niezwłocznie zabezpieczyć materiał dowodowy, ustalić podmiot odpowiedzialny, ocenić skalę naruszenia i sprawdzić, czy trzeba zawiadomić prezes uodo albo inne organy. Treść artykułu ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W razie problemu z art 107 uodo, naruszeniem RODO lub oceną odpowiedzialności sprawcy zapraszamy do kontaktu z Kancelarią Adwokacką adwokata Mateusza Orlickiego.

Spis treści

Spis treści
Artykuły w tym temacie:

Inne artykuły w tym temacie

Jeśli skorzystasz z opcji umówienia konsultacji, będę przetwarzać Twoje dane w celu organizacji spotkania i ewentualnie dalszej korespodencji. Więcej informacji znajdziesz w  Polityce prywatności.
Spotkajmy się

Umów bezpłatną konsultację

Nie wiesz, czy potrzebujesz audytu, dokumentacji, a może po prostu jednej opinii? Nie musisz wybierać usługi na początku — najpierw porozmawiajmy.

Skorzystaj z 30-minutowej, niezobowiązującej bezpłatnej konsultacji. Omówimy Twoją sytuację i podpowiem, jakie działania mają sens w Twoim przypadku — czy chodzi o RODO, e-commerce, bezpieczeństwo danych, czy coś zupełnie innego.

Wybierz dogodny termin w kalendarzu obok — resztą zajmę się ja.

Adwokat Orlicki - Calendly
Facebook
Instagram
Linkedin